20.04.2018

Li dijî Kurdan Yekîtiya Komînîst û Faşîst û Misilmanên Cûmhûriyetê -1


 Bulltin Périodique de la Presse Turque, (Bûltena Vedor a 
Çapemeniya Tirkiyeyê) bulteneke vedor a fermî  ya dewleta Fransayê ye  û weşandina bûyerên girîng ên li Tirkiyeyê qewimîne wek armanc daye ber xwe.

Ev bultena ku  ji sala 1920’an heta 1939an 129 hejmar tê çapkirin, derheqê TR û Kurd û Kurdistanê  de nûçe û nirxandinên pir balkêş  dihundirîne.

Di hejmara 122emîn a sala 1937'an de nûçeyeke bi sernavê “civaka Îsraîlî”  cih digire.
Nûçe weha destpê dike:

 “Çapemeniya Stenbolê, di  07.01. 1937an de  pêşniyazqanûna  parlemanê Manîsayê M. Sabri Toprak a ku li welatiyan, dê û bav jî di nav de,  li derveyî malê bi hemwelatiyan re axaftina bi zimanên  xeynî  Tirkî  ji binî ve  qedexe dike weşand. Ev pêşniyar, bi taybetî nîşan li Cihûyên ku “rojname, ev çend e  bi hinceta ku bi zimanên biyanî diaxifin, ji wan bi gilî û gazincin” digire”

Qeyda Pêşniyazqanûnê di ewraqên Meclîsa Tirk de
Cihan Kurd û Kurdistanê tune dihesiband
Teqez bala we jî kişandiye, di pêşniyazqanûnê de behsa Kurdên Bakûr, ên wê demê  ji sedî 80-90 nezanê zimanê Tirkî bûn qe nayê kirin.

Dema meriv, çi çepgir çi rastgir, çi sosyalîst çi kapîtalîst, bala xwe dide çapemeniya  Cihanê ya ji nîveka sedsala XIXan heta salên 80yî, tîpolojiya Kurd û dîmena Kurdistanê weha hatiye teswîrkirin:

Kurd,  çiyayiyên nîvkoçer yên bi gişkî xwedî  jiyana eşîrkî,  merivên serhişkê nezan ên har û hov û êrişkar û talanker, bêserûber,  ji şaristaniyê  bêpar, musteheqê hemû pest û pêkûtiyên dewletên dagirker ; Kurdistan, welatekî  asê yê  seranser bİ çiya û bİ geliyên kûr, bê rê û bê dirb,  bêqanûn û bêzagon û  bênîzam , di her newalekî  wê de rêbirekî bi çek û rext... 

Di pêvajoya Şerê yekemê  Cihanê  de,  Sedema  koçberkirin- koçberbûn  bi mîlyonan Kurdan, qirkirin-qirbûna nêzîkî  mîlyonekî  wan ev nêrîna şaş û derexlaqî ye.



Nûçeya di " Bultin Periodique de la Pres Turque" de Bûltena Vedor a Çapemeniya Tirk de

Sedema reşkirin û tunehesibandina Kurd û Kurdistanê

Sedema neheqaya ku piştî Şerê yekemê  Cihanê li Kurdan hatiye kirin û bêdewlet û bêstatû hîştina wan jî  di vir de veşartî ye.
Sala 1922-1924an, li ber çavê hemû  cihanê, bêtirs û bêminet  bi balafiran bombebarandina  Îngilîzan a bi ser sivîlên Suleymaniyeyê de jî ev e.
Sedema tunehesibandina wan a li Lozanê jî ev fikra xerab û bêyom e.
Ji Koçgiriyê  heta îro bi destê dagirkeran ve  bi sedan caran , bi sed hezaran Kuştina Kurdan, ji aliyê kesî  ve nebihîstina hewara wan, rewanedîtina bexwedan û serhildanên wan, bi ser de piştgiriya  dijminên wan jî ev pêşdaraz û mehkûmiyeta pêşîn a dewletên emperyalîst e.

Gelo  sedema  ferzkirin û rewadîtina dagirkeriya ser Kurdan a ev du sed sal in berdewam dike çi ye? Ji  nedîtînêve hatina zilm û zordarî û neheqiyên li wan hatine – tên  kirin  kîngê, çima destpê kiriye? Ev helwest îro jî bandor li polîtîkayên  Emperyalîstan  dike yan na?

Heta nîveka Sedsala XIXan Kurd li seranserê cihanê gelekî efsanewî yê çiyayî yê wêrek,  nanda, mêvan hez, şox û şeng, xwedî  jiyaneke dûrî gelên cînar û  çand û  dab û nêrîtên pir resen tê pênasekirin. Kurdistan jî welatekî aydî Kurdan, heta dibêjî pîtoresk û esrarengîz tê danasîn. Ev nêrîn bi şerên Osmaniyan ên bi Ûris re, bi taybetî bi destpêka neteweperestî û daxwaziyên neteweyî yên Ermenan re diguhere.

Di hemû şerên bi Ûris re Kurd gelemperî bi bi armanca parastina erdên  xwe piştgiriya Osmaniyên Misilman, Ermen bi hêviya damezirandina Ermenîstaneke serbixwe ya “li ser axa ku şênî piranî Kurd”  piştgiriya Rûsyaya Ortodoks dike.

Ermen pir zû  têgihîştibûn ku liser erdên ku dewleteke neteweyî dixwazin heta bi piranî Kurd hebin Ermenîstan xewn û xeyal e. 

Kurd jî baş dizanibûn ku bi damezirandina Ermenîstanê re ew ê ji welatê xwe bên derxistin.

Rayedarên Dewleta Osmanî jî, bi taybetî Abdulhamîtê Xûnkar firsenda xwe di vê dubendiyê de dît û bo mayîndekirina desthilatdariya xwe, dubendî û rikbariya di nav Kurdên misilman û gelên Xaçparêz de gur kirin. Piraniya ronakbîrên Kurdên wan deman û çend ronakbîrên  Ermenan hevkariya her du gelan xwestibin jî, serok eşîrên nezan û  feodal ên  ji neteweyîtiyê bêhay û neteweperestên Ermenan ên xwedîgiravî pêşverû û zana  nehîştin ev hevkarî geş bibe û li ser heman axê hîmê  jiyaneke hevpar û azad a gelan  bê danîn.
Neteweperestên Ermenên ji berê de bi Rûsya û bi Ewropayê re xwedî  xweş têkilî, ji pêşketinên cihanê hayîdar û agahdar dest bi reşkirina Kurdan kirin. Zilm û zordariya serokeşîr li gelên xaçparêzên Kurdistanê dikirin  jî qozeke mezin dida destê wan.  Wan di demeke kurt de xweş îmaja Kurdan li seranserê cihanê ji binî ve guherandin. Kurd êdî ne netew, ne jî gelek ji wan gelan bû. Birreke mirovên har û hov en  layiqê qirkirinê bûn.


Em dîsa werin ser pêşniyazqanûna  M. Sabrî Toprak:
“Gorî vê pêjniyazqanûnê  cezayên pir giran; heta saleke  girtîgeh û  1000 TL cezayê perekî  li hemwelatiyan  bê birîn.
Ew ê nikaribin ti karekî serbest bikin,  nav û nîşan, dîplom û broveyên wan ji wan bê stendin û nikaribin bi dewletê re karê peydakirinê (îhale) jî bikin”
Pêşniyazqanûn weha berdewam dike:

“Xelata rayedarên  jêhatî  wê  nîvê cezayê (madî yê) li sûcdaran tê birîn be,
cezayê kesên çavê xwe  digirin jî herî kêm seleke cezayê girtigehê be”

Ev ceza bi pereyê îro çiqas e...?
Pê çi dihat stendin?
Di sala 1937an de Dolarekî  bi 1.26 Lîrayê Tirk bû.
Cezayê axaftina bi zimanekî xeynî Tirkî 793 USD, bi pereyê niha; 3.215 TL
Mehaneya memûrê nû dest bi kar kirî: 52.85, mehaneya Atatirkê serokdewlet û serokhertişt: 668.30 TL 
Mehaneyên memûrên Dewletê yên wan salan

Bilêta tramwayê, 5 qiruş,  3 celeb xwarina li aşxaneyê 15-20 quriş, bilêta sînemayê; 25 quriş,
li Kûçûpbazara Stenbolê xaniyekî di nav baxçe de: 2500 TL
Kin û kurtasî, heger ev pêşniyazqanûn bi dilê M. Sabri Toprak û Kemalîst û sosyalîst û faşîstên wê demê  bihata pejirandin, Kurdên xizan û belengaz û Tirkînezan  gundên xwe jî bifrotana nikaribûn ji binê cezayê ji ber nezaniya Tirkî li wan dihat birîn  derketina. Ew ê kilîta reş li deriyên xwe bixistana. Bihosteke erd jî bi destê wan nediket ku tê de kon  dagirin... 

Nûçeya derheqê pêşniyazqanûnê de weha berdewam dike:

"M. Sabri Toprak li diijî hatina Cihûyan a bo Tirkiyeyê jî pêşniyazqanûneke amade kiribû û ew di gulana 1937’an de rastî rexneyên tûj ên endamekî Serekxaxamtiyê hatibû. 7-8 meh bi ser de çûbû ku wî  ji komîsyona Karên derve re nameyeke nivîsîbû û di 01. 09 de di Cûmhûriyetê ew hatibû weşandin. wî ev rexne bersîvandibûn  û gelek pêşniyar pêşkêş kiribûn. Di serî de spasiyên xwe li Serekxaxam kirbû; ji ber ku li civata xwe şîreta axaftina bi Tirkî kiribû, paşê jî bi hinceta ku endamên wî guh nadin şîretên wî û di dibistanan de hêj wek berê bêbextî dikin gilî û gazinên xwe anîbû ziman û gotibû Alyansa Îsraîlî serîtewandî dixwiyê lê, “hişmendî û bîrdoziya wê ya heram û malamirat hêj  zindî ye, geştir dibe. Wê demê divê em mamosteyên bikin der"

Bi ya min,  ev pêşniyazqanûn bi dijberî û bi têkoşîna Cihûyan û bi  mudaxeleya dewletên piştgirên Cihûyan tê red kirin û qanûneke din a cezayên wê  siviktir “li axêverên zimanên xeynî Tirkî dibire” dikin şûnê. Ev qanû xeynî Kurdan li ti kesî nayê sepandin.  (Qanûna ku 50 TL ceza li Kurdîaxêvan dibire)

Wan salan Kurd, Ermen, Rum ji ber ku li dijî dewletê serî rakiribûn, an şer kiribûn pirî zerp û zor dîtibûn, pirî hatibûn çewisandin, êdî newêrîbûn doza ziman û  çanda xwe jî bikin.
Nûçeya di Bûltena Vedor a Çapemeniya Tirkiyeyê de weha bidawî dibe: "
"Derheqê vê qanûnê de, nêrînên gelek kes û kesayetiyan hat pirsîn. Hüseyîn Cahid, İrfan Emin û Dr. Sani Yaver  piştgirî didin  vê pêşniyazqanûna  ku divê “Tirkî bi kotekî  bê peyivandin û  kesên wî (Tirkî) kêm dibînin jî bên cezakirin”


Gelo ev sê ronakbîr, rewşenbîr, giregir kî ne?

Ez ê  ronakbîrê(?) ku meriv şaş û mat dike, bi qewlê Kurdên berê, ji kerê dixe, mejiyê meriv serobino dike paşve bavêjim.
Yê pêşî
Huseyîn Cahît Yalçın e ( 1875-1957) Li Balikesîrê tê dunê. Mulkiyeyê diqedîne. Tevî Tefik Fikret rojnameya Tanin’ê derdixe. Sala 1908an de dibe parlemanê Partiya Îtihat Terakiyê. Ji ber dijberiya M. Kemal û dijberiya Partiya Demokrat çend caran ceza distîne. Wek romannivîs û çîroknivîs nav vedaye.
Hüseyîn Cahît Yalçin
 Di wêjeya Tirk decihê wî pir mezin e. Di waneyên wêjenasiyê de çîrok û romanên wî li xwendekaran tê ferzkirin. 
Derheqê Talat Paşayê faşîst de jî pirtûkeke pesindayînê nivîsiye. Wekî din du roman û sê pirtûkên wî yên  çîrokan û çend jî yên bîranîn û lêkolînî hene. Ya balkêş ew e ku, heta îro çi rastgir çi çepgir ti kesî rexne li nêrînên wî yên faşîzan û despotîk negirtiye.
Yê duyem,
Dr. Sani Yaver e (1880-1971).
Bijîşkekekî Atatirk e. di sala 1950yan de di Partiya Demokrat (DP) de wekîltî jî dike. Di Akademiya Leşkerî ya Gûlxaneyê de kar dike. Sazûmankarê Kursiyê Goh, poz û qirikê yê ye...

De em  dorê bînin İrfan Emin (Kösemihaloğlu)
(1880-1968) Fakûlteya Dadê ya Zanîngeha Stenbolê bidawî dike. Di ciwantiya xwe de bi Îtihatparêzan re hevaltî û hevkarî dike. Di çend kovaran de nivîsên wêjeyî diceribîne lê, biser nakeve. Parêzerî dike. 
Heta mirinê bi dil û can Nazim Hîkmet diparêze. Îrfan Emîn hevalê Nazimê herî dilsoz e, ew qas kuew bo wî helbesteke akrostîş  jî dinivîse. (Ji tîpên serî yên rêzikên helbestê, navê İrfan Emir derdikeve)



            Nasılsın?
İyi günlerimde çok eller uzanır ellerime,
Resmimi, suratımı baş köşeye asarlar...
Fakat demir kapıların her kapanışında üzerime,
Ardında taş duvarların her kaldığım zaman,
Ne arayan beni, ne soran...

Eeeehh, daha iyi be, bunun böyle olduğu...
Minnetim ve borçluluğum yalnız sana kalsın.
İyi günlerimde benim unuttuğum insan eli
Nasılsın?...

                             Şair Nazım Hikmet


                               Çawayî
Ku roj  xweş be gelek dest dirêjî min dibin
Wêneyên min bi jorê quncikan ve dikin
Lê her cara ku deriyên hesinî bi ser min de tên giritin û
min davêjin paş diwarên kevirîn,
Kes li min nagere, li min napirse
Hema weha çêtir e lo
Bila li te tenê spasdar û deyndar bimînim
Ka bibêje destê camêrîyê ku ez jî di xweş dewranan de bibîr naynim,
Çawayî ?
                                          Helbestvan Nazım Hîkmet 

Nazim Hîkmet û parêzer Îrfan Emin li dadgehê


Nazim Hîkmet û kesên li derûdorê, ji Koçgiriyê heta Dêrsimê çavdêriya hemû zilm û zordariya ser Kurdan kirine. Pir balkêş e ku wan bi çavê Ewropiyan Kurdan gelekî hov yê dûrî şaristaniyê, ne hêjayê naskirinê dîtine. Înkarkirina hebûna wan, ziman û çanda wan rewa dîtine. Ew pirensîba sereke ya sosyalîzmê ya "Bi xwe xwe tayînkirina qedera xwe ya gelan" ti car neanîne rojevê. Nazim Hîkmet  di hebestên xwe de rasterast "neteweperestiya çandî ya Tirktiyê" kiriye. Lewre li ba Kurdan ew û Nîhal Atsiz du qetên ji ber sêvekî ne...
                                                                   Mamoste Marûf







23.03.2018

Aboriya Serhedê, beriya Komara Tirk

Srrjimara navenda Erziromê beriya Komara Tirk  bi piranî Kurd û Ermen bû. Bi têkçûna Serhildana Şêx Seîd re dewletê ji  Qerdenizê û ji Qefqazan Tirkan anî li vir bicîh kir. Li dijî Kurdên  mayî nijadperestiyeke kesnedîtî hat meşandin. 


Ev belgeha li jêr ya derheqê sewalvaniya wîleyeta Erziromê de(Ev wîlayet Qers, Agirî,Wan, Mûş, Bidlîs, Ezirgan jî di nav de, hema bigire tevahiya  herêma Serhedê dide ber xwe),  di rûpeleke Rojnameya Fransî ya sala 1904'an de hatiye weşandin. Min ew ji  arşîva Pirtûkxaneya Neteweyî ya Fransî girt û bê şîrove, bêyî ku tiştekî lê zêde an jê kêm bikim, wergerand Kurdî. Lê, berê dixwezim hin nêrînên xwe pêşkêşî we bikim.



Çîroka vê nivîsê

Di  xortaniyê de  ez gihîştim nifşa mezinên ku civantiya wan di sedsala XIXan de derbas bubû. Wek mînak, apê bavê min Hecî Yadînê gorbihûşt, sala 1983yan,  ji sed salan pir mezin bû ku çû ser heqiya xwe. Dîsa  heta zarotiya min a dereng, her hef mezinên me yên di maciriyê de ji mirinê xilas bubûn hêj li ser xwe bûn. (Gundê me beriya maciriya 1916'an 40 mal e, ji çil malan 7 kes tenê bi saxî vedigerin)


Hecî Yadîn, beriya ev keraseta ku Serhedê serobino dike, bi Amojna Dîlber (Amojna Dîlo) re dizewice, 7 zarokên wan çêdibin. (Her heft jî di maciriyê de dimirin). 
wî, dema behsa rewşa xwe û ya gundiyan a beriya maciriyê û beriya Komara Tirk dikir,  rûyê wî dikeniya. Gelek gotinên wî hêj di gohê min de ne; "her tişt ji serê me zêde bû. Birên pez (keriyên pez) serî hebû, binî tinebû.  Debo (teneke) têra rûn û penîrê me nedikirin. Kesî devê xwe nedida toraqê. Me sal (zinarên pan û mezin) dianîn, dişûştin, rûnê xwe, penîrê xwe li ser qûç dikir, çerçî dihat me dida û xwe jê xilas dikir. Pereyê ji wan dihat heqê jin û zarokan bû. Me payîzê çêlekeke stewr û çend pez dibirin bazara Erziromê, pirtî dibe, qazyaxî, sabûn, tîtik û pîtik dibe, ser û goh, xwarin û vexwarin dibe  çi mesrefa malê hebûya diqedand. Zivistanan bi kûpan qelî, to û tomast, penîr,  bi çewalan goştê hişkirî, kartol, kelem, pîvaz didan ser hev. Kesî xizanî çiye nizanibû. Di her malê de taximên qehweyê hebûn. Keç kinc û şar û temeziyên hevrişîm li xwe dikirin. Jin qor qor zêr û zîv didan ber kofiyan. Doxîna şalên mêran gilavdûn bû(?)ji Şam û helebê dihat. Tebaqeyên titûna mêran, qamçiyên  wan  ji zîvê kilkirî bû, ji Wanê dihat.  Darik û tizbî kerîbar bûn, nizanim ji ku dihat... Her xencereke di ber pişta mêran hêjayê malê dinê bû. Qûndaxên tivingên bi çaqmaq ji dara gûzê, li ser neqşên zîvîn..."  Êdî nizanim çi û çi...


Bandora bêyom a neteweperestiya Tirk, li ser aboriya Kurdistanê

Bi rastî gava min guhdariya wan dikir, xizanî û belengaziya gundiyên niha dihat ber çavê min, heta derketina ji gund nenaskirina qewhe, aletirîk, wesayîtên bi motor, bacanê reş, zeytûn û  bi dehan zebze û fêkî diket bîra min û  min di dilê xwe de digot; "ew bi hesreta dewra berê ne, nostalji ye, derew nebe jî hebûna xwe gur û pir dikin..."

Hişê min  20 sal berê, bo lêkolîneke mamosteyê min ê dîrokê yê lîseyê, bi çûyîna Enstîtûya Dewletê ya Îstatîstîkan re hat serê min. Mamoste ji min îstatîstîkên aboriya Îzmîrê yên beriya Komara Tirk xwestibû. Piştî dîtina karê wî, min çav li îstatîstîkên wîlayetên Kurdistanê jî gerandibû. Xwedêyo ew çiye...! Amed, li pey herêma  Stenbolê ku wîlayeta Hûdavendîgar (Bûrsa û derûdora wê) jî dikeve ber, di warê sanayiyê de bi ferqeke pir biçûk duyem e...

Wan deman, li seranserê cihanê atolyeya ku lê ji 8 kesan zêdetir karker dixebite, saziya sanayiyê tê hesibandin û li navend û navçe û gundên Amedê ji wan bi hezaran hene û bi deh hezaran mirov ji wan nan dixwe... Bazirganî û cotkarî û sewalvaniyeke mezin jî bi ser de... 

Dîsa jî pesnên ku mezin didan serhedê,  mejiyê min dikoja: Ew welatê 6-7 meh jê berf ranabe, ew çiyayên tûjik(zîrve) bi ezman ve zeliqî û dewlemendî????


 Bi mehîneke qenc ya Kurdistanî,  li Parîsê xaniyekî qenc dihat


Beriya çend mehan, dîsa di  arşîva Fransiyan de digeriyam, di rojnameya "Le Temps a sala 1891an"  de rastî nivîsa jêr, ya gerrokekî fransî hatim. Ew wê salê  li Serhedê geriyaye û çavdêriyên xwe nivîsiye.  Li Xinûsê gundiyekî Kurd çav berdide tivinga wî. Tiving îcar çi tiving...! Heta niha kesî tişteke evqas sîpehî nedîtiye. Kurdê me di dêvlê de hespa xwe ya kumêt û rehwan a bi çavên girêdayî 300-400 Frank dike teklîf dike.
Ew pere pir û pir mezin e. Pê li Fransayê xaniyeke lûks tê stendin. Fransî dibêje; "ne ji tirsa  çeteyên rêbir bûya, min ê tivinga xwe bidayê û dewlemend vegeriyama malê.."


Kurdistan bi tevahî,  Serhed bi taybetî çima evqas feqîr ket...?

Beriya şerê Cihanê yê yekemîn, Serjimara Serhedê bi dora mîlyoneke bû û nîvî Misilman, nîvê din Xaçparêz bû. Di vê lêkolînê de jî  dixwiyê ku,  ji yek mîlyonê 334 hezar Kurd e. 150 Hezar jî Tirk, Çerkes, Roman û gelên din ên misilman hene. Wekî din xwecih tev Xaçparêz in, bi taybetî Ermen in.(Di belgehekê 1873an a pêşkêşî Mîthat Paşa kirî de dibêje; ji 500 hezar nemisilmanan 20 hezar Yewnanî, Asûrî, Kildanî û Cihû, 480 hezar jî Ermen hene. Ez ê wê belgeha bi 30 rûpelî bi gişkî wergerînim Kurdî û biweşînim) 
Em baş pê dizanin ku, wê demê Kurd bi sewalvaniyê, Tirk bi cotkarî û bi kar û barên bêqîmet,  ên wek çerçîtî, darfiroşiya bi pişta ker û hêstiran, bi çandina fêkî û zebzeyan;  Ermen bi pîşekarî û bazirganiyê debara xwe dikin. 
Di vê sedsalê de hêdî hêdî pîşekarî vedigere sanayiyê û her ku diçe kara pîşekariyê xwe digihîne ya sewalvaniyê. Bi xêra Ermenan  hilberîna zêde ya Kurdistanê diçe metropolên Tirkan û welatên Ewropayê û pereyeke pir mezin dikeve welat. Bi ser de bi deh hezaran Ermen bo xebatê diçin Stenbolê û Ewropayê,  ji wan deveran sermiyaneke mezin diherike nav Kurdistanê. Kurdistan hema bigire tevahiya hewcedariyên xwe bi xwe dibîne, ji derve çek û makîneyên  "nû îcadkirî" distîne ku gorî daneyên fermî,  bihayê hesp, hêstir, ga-gamêş,  goşt, penîr, rûn, qoç û hestî û post û hirî  û mûyê bizinan ji teknolojiya wê demê hêjatir, binixtir û girîngtir e, bi ser de ev tev jî di atolyeyên Kurdistanê de tên xebitandin. Post dibe qundire, kinc û qayîş û semer û palan; goşt dibe pastirme û qelî, hirî û mû dibe kinc û çente, merş û xalî, toraq dibe penîr...

Ev atolye hema bigire bi tevahî di destê Ermenan de ye. Dervefiroşî( îxracat) dîsa bi wan dibe. Ew li seranserê Împaratoriyê, ji Ewropayê bigire heta Amrîkayê bi bazirganan re xwedî têkilî ne. Belê bi komkujiya Ermenan re, ev têkilî ji binî ve qut dibe. Sanayî bi tevahî dimire. Bi ser de Serhed  sala 1915 di yek carî de nîvê şêniyên xwe wenda dike. Bi dagirkeriya Artêşa Ûris a sala 1916'an, piranî Kurd, misilmanên Sunî bi gişkî koçber dibin, ên dimînin ji alî Ermenên neteweperest û nezan ve  û ji alî leşkerên Ûris ve bi hinceta tolhildana komkujiya Ermenan tên kuştin. Ên ji ber wan welatê xwe di cih de dihêlin  diçin jî,  piranî li ser rê û dirban, ji sermayê, ji birçîna, ji nexweşiyê telef dibin. Gelekên wan jî bi zora dewleta dagirker, bi armanca tirkkirina Serhedê  ber bi Anatoliyê ve tên sirgûn kirin. 
Belê neteweperestên Tirk, çawa ku îro  bi mabesta sazkirina dewleteke bi  "yek netew, bi yek ziman, bi yek ala, bi yek bawerî" li Kurd û Ermenan nema xirabî dike. Wan çaxan gelan li hev sor dikin, dikin dijminên hev, paşê bi hev didin qirkirin. Serheda bi hezaran salan bubû warê çendik û çend gel û baweriyan ji binî ve diherimînin, dikin  dojeh. Ji wê rojê şûn de Serhed li zarokên xwe hat xezebê. Îro çavê her kesî li revê ye.

Wergera belgehê

Ajaldariya wîleyata Erziromê

 Li vê wîlayetê sedema jiyana  şêniyan xwedîkirina heywanan e û çiyayên welat,  bi taybetî li Sencaxa Bazîdê, li navçeyên Parsîn,  Xinûs, Kêxî û Tercanê, çêreyên mezin û bi adan pêşkêşî şêniyan dikin. 334.000 Kurdên vir  debara xwe bi keriyên xwe dikin.

ji 70 Hezaran zêdetir hespên wan ên Kurdî, yên bi cinsê xwe biçûk lê, pir  berxwedêr hene û bihayê  her yekî  bi dora 100-350 Frank e.
(Frankekê wê demê = 3.20 Awroyê îro. Wan salan li Fransayê kîloya nan: 15 santîm (Quriş), lîtreya şîr 10 santîm, lîtreya şerabê 10 santîm, kîloya komirê 5 santîm e)

Bejn û giranî dirufên  wan hevûdu nagrê. Seriyekî hêstir 200 Frank, kerekî 25-60 Frank dike.
Serjimara dewaran kêm-zêde  540.000 serî ye.
Ga ji çêlekan girtir û xurtir in. Çêlekên vir ji yên wîlayeta Sêwazê  bişîrtir in lê, dîsa jî cisên wan ji adanê dûr e lê, bi xwedîkirineke qenc û zanistî  baştir  dibe.
Çêlekeke bi navînî salê 7 meh, rojê 2 kîlo şîr dide.  (Kîloya şîr, 0.10 Frank) Ji wan 80 Kg.  safî goştênerme derdikeve.  Ji dewareki 130 Kg. goşt derdikeve. Kîloya goşt 33 santîm e. Bihayê çêlekeke qenc digihîje 45 Frankan. Gayekî cot 90 Frank, gayekî pîr ê serjêkirinê 70 Frank e.

 50. 000 serî gamêş û medeg hene.
Li bazara Erziromê gamêşekî  zexm ê cot bi 135 Frankan rûdinê. Çermê gamêşan bi 2 Frankan, yê ga û çêlekan bi 1.55 Frankan e. Ev çerm bi gişkî li debaxxaneyên herêmê tên debaxkirin.
1.100.000 serî pêz ên hatine jimartin tev pezên sor in.
Bihayê  seriyek wan 12-18 Frank dike. Her ji yekî  qebale 20 Kg. goştê nerme yê kîloyekekê  wî bi 0.35an û 7 kîlo û nîv jî don derdikeve. 

Hiriya wir, ya hin herêmên Ezirganê ne di nav de, hişk e û di bin ya Rûmeliyê re ye. Li Erziromê kîloya hiriya gewr bi 0.70, ya spî bi 0.93, ya qer 1.24 Frankan tê firotin. Ev hiri bi gişkî di welat de bo çêkirina xalîçe, gore, kumikan , piranî jî ji aliyê fabrîqeya kincên leşkerî ya li Ezirganê tê kirîn .

Li wîlayeta Erziromê, 50.000 serî bizin ku her serî  bi 10-11 Frankan e, tê xwedîkirin. 
Postên wan bo sanayiya Ewropayê pir meqbûl e û yekî mezin bi 2.40 Frankan ji cihê xwe tê stendin. Bi mûyên wan konên Kurdan, palazên hespan,  çenteyên pir zexm ên teka wan  4.50 Frank dike tên çêkirin. Bizinên ku ji wan re Angora dibêjin li vir nayên nasîn.

Qoç û hestiyên sewalan di farîqeyên sabûn, konserveya goşt de dibe şewat.  Sewalên bi bask tev li cihê xwe tên xwarin û qîmeta wan a aborî tine.  Mêşwanî  gelek balkêş e.

Li herêmê li ser hev 150.000 kewar hene.
Hingiv naçe derve û kîloya wî bi 0.93 Frankan e lê, gelek  şima tê hilberîn û kîloya wê bi 3.60 Frankkan diçe derve. Navçeyên Tortim, Keskim û Ezirgan di hilberîna hingiv û şimayê de li pêş e.


Gotina dawîn

Em tenê li ser ajaldariyed rawestiyan. Xeynî wê, sanayiya Serhedê ji îro pir û pir pêş de bû. Di çavkaniyeke kevnare de, tenê li Xinûsê bi dehan fabrîqe hene û ew rûnê kinfan derdixin dişînin derve. 

Bawerî û hêviya min ew ê ku, piştî van agahiyên sedî sed gelgewarkirî, aborînasên me li ser aboriya Kurdistanê ya beriya Komara Tirk serê xwe biêşînin û di serî de bi Kurdan, paşê jî bi dagirkeran bidin zanîn ku ev gel, di bin nîrê wan de ne tenê ziman û çanda xwe, hebûn û dewlemendiya xwe jî jidest daye. Tu xêreke wan negihîştiye Kurd û Kurdistanê.





























22.03.2018

Newroza Stenbolê...





Newroza îsal, bi baweriya min,  him ji aliyê dewletê ve, him ji aliyê Kurdan ve newroza herî hêjayê çavdêrî û analîzê bû,
ji ber ku Dewleta Tirk,
bi destûr û bi hevkarî û bi  erêkirina tevahiya dewletên emperyalîst,
bi artêşa xwe ya ji aliyê hejmara leşkerî û ji aliyê çek û teknolojiyê ve piştî Amrîkayê duyem a NATO’yê,
ev jî têra wê nekir, bi polêsên xwe yên herî bijarte,
ew jî têrê nekir bi cerdewanên herî xayîn û hevkar,
ew jî têr nebû, bi çete û hêzên paramîliterên herî devbixwîn ên dinyaya îro
li dijî destkeftiyên Kurdan şerekî mezin dabû destpê kirin.
Mexsed û miraz û hêviya wê, qasî têkbirina leşkerî , şikandina vîn û baweriya gelê Kurd ya bo têkoşîna azadî û serxwebûnê bû.
Lawazkirina ruhê Kurdan ê berxwedêr bû.

Lê Tevgera Azadiyê, wek ev 40 salên dûvdirêj in dike,  dîsa hisabê wê serobino kir.
Dîktatorê Xûnkar, bi rijandina xwîna bi sedan ciwanan,
bi xerckirina bi mîlyaran dolaran,
bi tunekirina rûmeta dewleta xwe, li ber çavê "xwedîwîjdanên" cihanê, 
bi şovenîzmê jahrîkirina bi mîlyonan hemwelatiyên Tirk ma û ma.  







Beriya ku  biçin qada Newroza pîroz,
divê em pêşî Komîteya Amadekar a Newroza Stenbolê pîroz bikin. Çi ji destê wan hatibû jixwe kiribûn. Her tişt ewqas di cih de, ewqas bi rêk û pêk, di cih de bû ku  ne şaş e ku meriv bibêje "hevalan tiştên ji destê mirov nayê  jî  kirine"
Beriya her tiştî,  ew dengê berxwedêr ê pêşkêşvanên ser dîkê...! Hindik mabû  şehîd serî rakin û bibêjin " Her bijî Hevalno..!" 

Xemla qadê, tedbîrên ewlehîyê,  deng, bername... Komîte karekî layîqê gelê xwe kirbû. Umrê min bi ser umrê we ve be hevalno... 




Di saet 15:00an de ev girse hêj neketibû qada Newrozê. Ez geh diçûm qadê, geh diçûm ber niqteya polêsan ku coşa gel ya dema çav bi girseya mezin a di qadê de dikeve bibînim.
Polêsan dema lêgerînê,  nema zehmetî, nema astengî derdixistin... Heger gel bertek nîşan nedabe, sedem dîtina girseya mezin û coşa û kelecana qadê bû. ''Segbav çi dike bila bike, em xwe bavêjin hindur!''

Bi ser de, di ser  destpêka bernameyê re sê saet çûbûn, bi hezaran mirovên kal û pîr, zar û zêç  hêj diherikîn qadê. 
Zarên Medyayê tev di dilê xwe de gotibûn "Kes neçe jî ez ê biçim...!"


Her kes û kesayetî, her malbateke welatparêz, her sazî û tevger gotibû;
"ez tenê bim, em tenê bin jî, em ê pêçiyên xwe bixin çavên dagirker...."

Kerba dilê min daneanî, ji tirsa ku ev wêne bo tiştek din bê bikaranîn  min edaleta wan a  li ser wêne jî neqişand. Ev sed sal in, ji  ji partî û pûrtiyên desthiladarî bidest xistine,  ti mirovek xwedî wîjdan derneket û negot :



"Newroz cejn e, şahî ye, hezkirin e, aştî ye, di bin siya top û tang û panzêr û helîkopteran de nabe" 





Gelê Kurd wekheviyê dixwaze. Edaletê dixwaze. Nirxên te çiqas bilind be, yên wî jî ewqas bilind be.  


Gelê Kurd rêz li alaya te digire dibêje; tu jî rêz li rengên min bigire.
Rêz li zimanê te digire, dibêje;  zimanê min jî qasî yê te hêjayê parastinê ye.

Rêz li welatê te digire, dibêje welatê min jî qasî yê te hêjayê aramî  û aştiyê ye.








Belê, Rêbertî ûTevgera Azadiyê cewhera jinê derxist holê lê, pirsgirêka mêraniyê ji bindestiya berê ya jinê jî girantir e. Mêr nexweş e... Barê giran ê jiyanê bi jinê ve parve nake. Ji hemû kêşe û derd û kulên jiyanê mêraniya xwe berpirsyar dibîne. Berê rojê bê girtin, erdhej çêbibe xwe li dijî xwezayê jî têkçûyî dibîne û dikeve nav qeyrana derûnî. Hêvî morala wî zû dişkê. Di şûna dîtina çareseriyê xwe dispêre paşguhkirinê, xwe dispêre alkol û madeyên hişbir. Ço dide dest hêrsa xwe di serê jinê de, di serê zarokên xwe de, di serê xizm û lêzimên xwe de dide der. 


Nifşên nû yên Kurdan him ji bîrdoziya Tevgera Azadiyê sûdê werdigirin, him ji pêşketinên cihana nûdem hayîdar in, him jî çanda dê û dapîran, bav û kalan dişopînin. Şalwarê heval çiqas kevnare bû ewqas jî nûdem... Ew û dayika xwe bi hev re govend digerînin. Tevgera Azadî bû dermanê cîyawazî û gengeşiyên di nav nifşan de jî... 

Jin ji rastiyê natirse, paşguh nake, quweta wê negihîje dijmin jî vê yekê wek têkçûna jintiyê an mêrtiyê nabîne. Çi pêwîst be wê dike. Li qada newrozê bala min kişand, mêr tev pişta xwe bi panzêran de dikirin, ji nedîtinê ve dihatin lê,  jin çavên xwe dikutan û li wan temaşe dikirin. Di dilê wan de çi derbas dibe hûn dizanin... 






 


Dîsa jin... Mirî li rûyê wan, li rewş û girêdana wan, li hêvî û kelecana wan binêre dixwaze serî rake, tevlî wan bibe.  Dijmin ji dijminatiyê şerm dike. 
***   




                                       
Yadê xwe wek xwediyê qada newrozê dibîne. Piştî girtina wêneyê wê, ez çûm cem, min nasiya xwe dayê û got "yadê ez ê ji te pirsek bikim lê, divê tu çi di dilê te de ye ji mi  re rast bibêjî. 
Tu,  ev pênc deqeyên dawîn çi difikirî?"

Bersîv: Heval ez li kesên dikevin qadê dinêrim, ka di nav wan de kesekî zirara wî bigihîje zarokan heye yan na... Gava din yek li xweşa min nehat, min ji hevalan re got... 

                                                              ***





 

Jin û dayîk...
 Heger zarên wan ên şehîd rûyê wan ên evçend xweşik, rewş û girêdana wan a evçend bedew, hêvî û kelecana wan  a evqas bêsînor  bidîtana, ew ê erd biqelişanda, dîsa serî rakirana bihatina cem wan  
   




               ***                        




                                                 Û zarok.

                                             
Paşeroj, hêvî, gul û sosin. Kesayetiya herî xwezayî ya jîndaran.  Eynika malbatê. Bi rûken dîtina wan mirov qanî dibe ku gelê Kurd çanda xwe, kevneşopiyên xwe, bîrdoziya xwe radigihîne nifşên nû. Dîsa ez têgihîştim ku di  an rojên zilm û zordariyê de, digel îhtîmala êriş anîna ser beşdaran, gelê Kurd  bi anîna zarok bi dagirker dide zanîn ku; "em bo azadiyê amade ne her tişê xwe bidin, zarokên me ji yên jiyana xwe dane ne çêtir in" 



Hevalên biçûk li ser şopa "Zarokênên Rojê yên salên 90an,  çend roj beriya Newrozê dediketin nêçîra lastîkan" diçin. Heta azadiyê ev meş weha berdewam be.... 
Zarokên me jixwe bi huzn û cemal in, xwînşêrîn in... Ew her ku azad dibin, weşiktir dibin. 



                                           Rûspiyên me...
Kal û pîrên me jî bedena xwe bi erdê ve kişandibûn, hatibûn qada Newrozê. Beşdariya newrozê bi gotina wan xîret e, namûs e, şeref e, deynê stûyê mêrê camêr e. Ew kesayetiya riziyayî ya mêrê berê di nav mêrên nasiya xwe dane Tevgera Azadiyê de di ber sekeratê de ye. Îro nebe sibeh ew ê  heta hetayê bimre...
***



Ciwan

Ciwan wek her newrozê dîsa bi ya xwe kirin.
Digel dorpêçkirina qada newrozê, digel lêgerîna ji seri heta pozê lingan, dilê wan çi xwestibe xistin qada newrozê.:.!





                             Ciwantî delodîntî ye heyran...!

                                      ****




Jin û jin



Jina Kurd ya ewqas hestiyar û dilşewat,  roja Newrozê şîna şehîdên Efrînê li xwe heram kiribû. Te digot qey gotina xwe kirine yek, ji dijmin re dibêjin: "em nahêlin tu bi giriyên me şa bibî, bila ev jî ji te re bibe kul û derd ji dilê te qe  dernekeve!"
                                             
                                                   ****


                                      


Derd û kula her kesî ragihandina qelebalix û coşa qada newrozê bû.
Di destan de têlefon, pêşî wêne dihatin girtin, paşê çend hevokên serfirazî û kêfxweşiyê pêve dikirin. Heval her tişt pir xweş e...
                                         ***

                              Mêranî weha dibe şêranî
Di metropoleke xerîb de, digel ku dîktator  piraniya gelê Tirk  li dijî Kurdan bi şovenîzmeke har, bi nijadperestiyeke kesnedîtî, bi êrişkariyeke hovane  sor kiriye, gelek Kurd bi kincên neteweyî beşdarî newroza xwe bubûn. Divê serdest ji vê jî dersek bistîne lê, bi qewlê mezinan; "Ka aqil ??? "   
                                             ***

                              Zarokên me





Gelek dê û bav zarokên xwe hînî pêxistina agirê newrozê dikirin. Hevalên Tirk car caran diçûn  cem mezinên wan û ew şiyar dikirin; "ew ê xwe bişewitînin haaa" Bersîva dayîkek  pir balkêş bû : "Bila hîn bibe, ma ji Rehşanê ne çêtir e" 


***




Coş
Gelê Kurd şerê pîskolojîk dîsa pûç kir, da ber bayê lodosa Stenbolê. Xwezî rayedarên dewletê jî li qada newrozê di nav gel de bûna. Ew ê di rûyê piraniya Kurdan de coş û hêvî, di rûyê hinekan de hêrs û nefreta ji dagirkeran,  di rûyê gelekan de biryara tevlîbûna nav refên tekoşînê, di rûyê hemûyan de jî berxwedanê bidîtana. 
                                                     ***




                                  Ciwanên sînornenas
Ciwanên me di wêrektiyê de, di fedakarî û disoziyê de , di kelecanê de sînornenas in. Dagirkeran bi sedan salan enerjiya wan ew bo berjewendiyên xwe bikar anî. Pişta wan mizda, pesnê mêraniya wan da û wan berî meydana şer da. Ew bi sed hezaran hatin kuştin. Wan ciwanên Kurd kirin "Kurd Memed"ê xwe û bi sedan salan nobeta 3-5 ê bi wan dan girtin. Paşê jî wan ew  bi qedexekirina nav û nasname û ziman û çand û welat xelat kir...
                  
Û
Hemû ev berdêl, bo şikênandina zincîra koletî, hêsîrî, rebenî û bêkesiya hezar salan e.
bo sekinandina rondikên çavên dayîkan e.
Bona di welatekî azad û  aram û aştiyane de 
  mezinkirina zarokan e.
Bo ji rewşa mirinê rakirina ziman û çanda Kurdan e
Û
BO
SEKINANDINA RONDIKÊN DAYIKAN E







Li dijî Kurdan Yekîtiya Komînîst û Faşîst û Misilmanên Cûmhûriyetê -1

  Bulltin Périodique de la Presse Turque,  (Bûltena Vedor a  Çapemeniya Tirkiyeyê) bulteneke vedor a fermî  ya dewleta Fransayê ...